Sut mae cynghorau'n gweithio

Caiff cynghorwyr eu hethol gan bobl pob ward i'w cynrychioli. Cynhelir etholiadau cynghorau Cymru bob pum mlynedd; bydd y nesaf ym mis Mai 2027. Gall pobl 16 oed a hŷn bleidleisio, gan gynnwys dinasyddion tramor sy'n byw yng Nghymru yn gyfreithlon.

Mae pob cyngor yng Nghymru yn cael ei redeg gan arweinydd a chabinet. Mae'r cynghorwyr yn dewis arweinydd, fel arfer o'r blaid neu'r grŵp mwyaf. Mae'r arweinydd yn dewis cabinet o hyd at ddeg cynghorydd, pob un yn gyfrifol am faes fel addysg neu dai. Y cabinet sy'n gwneud y rhan fwyaf o'r penderfyniadau mawr o ddydd i ddydd.

Mae'r holl gynghorwyr gyda'i gilydd yn ffurfio'r Cyngor llawn. Mae'n pennu'r gyllideb a'r dreth gyngor bob blwyddyn, yn cytuno ar brif gynlluniau'r cyngor a'i gyfansoddiad, ac yn dewis yr arweinydd.

Mae staff y cyngor, a elwir yn swyddogion, yn rhoi cyngor, yn ysgrifennu'r adroddiadau y mae cynghorwyr yn eu darllen, ac yn gwneud llawer o benderfyniadau arferol eu hunain dan bwerau y mae'r cyngor yn eu rhoi iddyn nhw. Penderfyniadau dirprwyedig yw'r rhain.

Mae cynghorwyr nad ydyn nhw yn y cabinet yn eistedd ar bwyllgorau craffu. Mae'r rhain yn holi aelodau'r cabinet a swyddogion, yn edrych ar sut mae gwasanaethau'n gweithio, ac yn gwneud argymhellion. Os ydyn nhw'n credu bod penderfyniad y cabinet yn anghywir, gallan nhw ei alw i mewn cyn iddo ddod i rym a gofyn i'r cabinet ailystyried.

Mae pwyllgor llywodraethu ac archwilio yn gwirio cyllid y cyngor a sut mae'n rheoli risg. Mae pwyllgor safonau yn delio ag ymddygiad cynghorwyr. Rhaid i gynghorwyr ddilyn cod ymddygiad, a gall unrhyw un gwyno am gynghorydd neu am wasanaeth i Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru.

Tua wythnos cyn cyfarfod, mae'r cyngor yn cyhoeddi agenda: y rhestr o eitemau, gydag adroddiad ar gyfer pob un wedi'i ysgrifennu gan swyddogion. Mae adroddiadau fel arfer yn gorffen gydag argymhellion, sef yr hyn y mae swyddogion yn awgrymu y dylai cynghorwyr ei benderfynu.

Yn y cyfarfod, mae cynghorwyr yn trafod pob eitem ac yn penderfynu, yn aml drwy bleidleisio. Mae'r rhan fwyaf o gyfarfodydd yn agored i'r cyhoedd, a llawer yn cael eu darlledu ar-lein. Caiff ambell eitem ei thrafod yn breifat pan fydd yn ymwneud â gwybodaeth gyfrinachol, fel manylion personol rhywun neu gontract sy'n cael ei drafod. Gelwir y rhain yn aml yn eitemau Rhan II neu eitemau eithriedig.

Wedyn mae'r cyngor yn cyhoeddi cofnodion. Y cofnodion yw'r cofnod swyddogol o'r hyn a benderfynwyd, wedi'i ysgrifennu fel arfer fel 'PENDERFYNWYD bod...'. Dydyn nhw ddim yn cofnodi popeth a ddywedwyd.

Ar ddechrau pob cyfarfod, rhaid i gynghorwyr ddweud os oes ganddyn nhw fuddiant mewn unrhyw beth ar yr agenda: er enghraifft swydd, eiddo, clwb y maen nhw'n perthyn iddo, neu aelod o'r teulu y mae'n effeithio arno.

Mae buddiant personol yn un y mae'n rhaid ei ddatgan ond nad yw'n eu hatal rhag cymryd rhan. Mae buddiant sy'n rhagfarnu yn un y byddai person rhesymol yn ei ystyried yn ddigon cryf i effeithio ar eu barn. Fel arfer bydd cynghorydd sydd â buddiant sy'n rhagfarnu yn gadael yr ystafell ar gyfer yr eitem honno ac yn peidio â chymryd rhan yn y penderfyniad, oni bai bod pwyllgor safonau'r cyngor wedi rhoi gollyngiad iddyn nhw.

Cysylltwch â'ch cynghorwyr. Maen nhw'n cynrychioli pawb yn eu ward, p'un a wnaethoch chi bleidleisio drostyn nhw ai peidio. Dewch o hyd iddyn nhw gyda'ch cod post ar Cofnod Lleol, yna anfonwch e-bost neu ffoniwch. Dywedwch beth yw'r mater, ble, a beth hoffech chi iddyn nhw ei wneud.

Ewch i gyfarfod, neu gwyliwch e. Mae cyfarfodydd wedi'u rhestru ar Cofnod Lleol ac ar wefan y cyngor, gyda'r amser a'r lle. Rhaid i bob cyngor ddarlledu cyfarfodydd y Cyngor llawn, ac mae llawer hefyd yn darlledu'r Cabinet a'r pwyllgor cynllunio.

Siaradwch mewn pwyllgor cynllunio. Mae'r rhan fwyaf o gynghorau'n gadael i bobl sy'n cefnogi neu'n gwrthwynebu cais cynllunio siarad yng nghyfarfod y pwyllgor sy'n penderfynu arno, os ydyn nhw'n cofrestru ymlaen llaw. Edrychwch ar wefan y cyngor am y dyddiad cau.

Gofynnwch gwestiwn neu ddechrau deiseb. Rhaid i bob cyngor yng Nghymru gael cynllun deisebau, ac mae llawer yn gadael i aelodau'r cyhoedd ofyn cwestiynau mewn cyfarfodydd o'r Cyngor llawn. Rhaid i bob cyngor gyhoeddi strategaeth cyfranogiad y cyhoedd yn esbonio sut gall pobl gymryd rhan.

Ymatebwch i ymgynghoriadau. Mae cynghorau'n ymgynghori ar gyllidebau, newidiadau i ysgolion, cynlluniau lleol a mwy. Mae ymgynghoriadau wedi'u rhestru ar wefan pob cyngor.

Os aeth rhywbeth o'i le, cwynwch wrth y cyngor yn gyntaf. Os nad ydych chi'n fodlon â'r ateb, gallwch fynd at Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru.